नंदुरबार (प्रतिनिधी- रोहीत सूर्यवंशी) बदलते हवामान, वाढता उत्पादन खर्च, कीड-रोगांचे वाढते संकट आणि बाजारभावातील सततचे चढ-उतार यामुळे शेती अधिक आव्हानात्मक बनत आहे. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांना योग्य वेळी अचूक माहिती मिळणे ही काळाची गरज बनली आहे. याच उद्देशाने अफार्म संस्थेच्या पुढाकारातून नंदुरबार जिल्ह्यात ‘महाविस्तार एआय’ या कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित कृषी अॅपचा प्रभावी प्रसार करण्यात येत असून डिजिटल शेतीच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल उचलले जात आहे.
अफार्म (Action For Agricultural Renewal in Maharashtra – AFARM) संस्थेच्या सातत्यपूर्ण जनजागृती, प्रशिक्षण आणि प्रत्यक्ष मार्गदर्शनामुळे नंदुरबार तालुक्यातील २१ गावांतील ३ हजारांहून अधिक शेतकऱ्यांनी ‘महाविस्तार एआय’ अॅपवर नोंदणी करून त्याचा नियमित वापर सुरू केला आहे. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेती व्यवस्थापन अधिक सक्षम करण्यास मदत होत आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित आधुनिक कृषी मार्गदर्शक
महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने विकसित केलेले ‘महाविस्तार एआय’ (Mahavistar AI) हे अॅप कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) तंत्रज्ञानावर आधारित असून शेतकऱ्यांना मोबाईलद्वारे सर्वसमावेशक कृषी मार्गदर्शन उपलब्ध करून देते. पेरणी, पीक व्यवस्थापन, खतांचा संतुलित वापर, सिंचन नियोजन, कीड व रोग नियंत्रण, काढणी, साठवणूक तसेच बाजारपेठेपर्यंतची माहिती एका क्लिकवर उपलब्ध होत आहे.
विशेष म्हणजे अॅपमध्ये उपलब्ध असलेल्या एआय चॅटबॉटद्वारे शेतकरी मराठी किंवा इंग्रजी भाषेत प्रश्न विचारून त्वरित मार्गदर्शन घेऊ शकतात. त्यामुळे कृषी तज्ज्ञांची माहिती आता थेट शेतकऱ्यांच्या हातातील मोबाईलपर्यंत पोहोचत आहे.
गावनिहाय हवामानाचा अचूक अंदाज
हवामानातील अनिश्चिततेमुळे शेतीचे नियोजन अवघड होत असताना ‘महाविस्तार एआय’ अॅप शेतकऱ्यांसाठी विश्वासार्ह डिजिटल सहाय्यक ठरत आहे. अॅपद्वारे गावनिहाय पर्जन्यमान, तापमान, आर्द्रता आणि हवामानाचा अद्ययावत अंदाज उपलब्ध होत असल्याने शेतकरी पेरणी, फवारणी व सिंचनाचे नियोजन अधिक अचूकपणे करू शकतात. संभाव्य नैसर्गिक आपत्तींबाबत मिळणाऱ्या पूर्वसूचनांमुळे पिकांचे नुकसान कमी करण्यासही मदत होत आहे.
बाजारभावाची अद्ययावत माहिती
शेतमालाला योग्य बाजारभाव मिळणे हे प्रत्येक शेतकऱ्यासाठी महत्त्वाचे असते. अॅपमध्ये विविध कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांतील अद्ययावत बाजारभाव उपलब्ध असल्यामुळे कोणत्या बाजारात अधिक दर मिळू शकतो याचे नियोजन शेतकरी सहज करू शकतात. त्यामुळे शेतमाल विक्रीत अधिक पारदर्शकता आणि आर्थिक फायदा मिळण्याची संधी निर्माण होत आहे.
कीड-रोग निदान व मृदा व्यवस्थापन
पिकांवर कीड किंवा रोगाचा प्रादुर्भाव दिसल्यास संबंधित फोटो अॅपवर अपलोड करून संभाव्य रोग ओळखता येतो तसेच त्यावरील उपाययोजनांची माहिती त्वरित मिळते. यामुळे उपचार वेळेत होऊन उत्पादनातील नुकसान कमी करण्यास मदत होते. याशिवाय मृदा आरोग्य पत्रिकेचा अहवाल समजून घेणे, जमिनीच्या प्रकारानुसार योग्य खत व्यवस्थापन करणे आणि पीक नियोजन करणेही अधिक सुलभ झाले आहे.
शासकीय योजनांची माहिती एका क्लिकवर
केंद्र व राज्य शासनाच्या विविध कृषी योजनांची माहिती, पात्रता, अर्ज प्रक्रिया तसेच अर्जाच्या स्थितीचा मागोवा घेण्याची सुविधा अॅपमध्ये उपलब्ध असल्यामुळे शेतकऱ्यांना शासकीय योजनांचा लाभ मिळविणे अधिक सोपे झाले आहे.
अफार्मची जनजागृती आणि प्रशिक्षण मोहीम
अफार्म संस्थेच्या कृषी विस्तार अधिकाऱ्यांनी गावपातळीवर कृषीमित्र, प्रगत शेतकरी आणि लाभार्थ्यांना प्रशिक्षण देऊन अॅपची माहिती प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिकांसह दिली आहे. स्थानिक भाषेत मार्गदर्शन, मोबाईलवर नोंदणी, अॅप वापरण्याचे प्रशिक्षण आणि शेतभेटींच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांचा सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. कृषीमित्रांच्या माध्यमातून गावागावांत डिजिटल कृषी साक्षरतेलाही चालना मिळत आहे.
काही तांत्रिक अडचणी कायम
अॅपचा वापर वाढत असला तरी ग्रामीण भागात इंटरनेटचा कमी वेग, ओटीपी वेळेवर न मिळणे, काही तांत्रिक संज्ञा समजण्यात येणाऱ्या अडचणी तसेच डिजिटल साक्षरतेचा अभाव यांसारख्या समस्या अजूनही काही शेतकऱ्यांसमोर आहेत. या अडचणी दूर करण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रशिक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील तांत्रिक सहाय्य आवश्यक असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.
कृषी विस्तार अधिकाऱ्यांचे आवाहन
अफार्मचे कृषी विस्तार अधिकारी श्री. रोहित लोहार यांनी सांगितले की, आधुनिक शेतीमध्ये तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ‘महाविस्तार एआय’ अॅपच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना योग्य वेळी अचूक माहिती मिळते, त्यामुळे उत्पादन खर्चात बचत होऊन उत्पादनक्षमता आणि उत्पन्न वाढण्यास मदत होते. अधिकाधिक शेतकऱ्यांनी या अॅपचा लाभ घ्यावा, असे त्यांनी आवाहन केले.
प्रकल्प व्यवस्थापक श्री. प्रदीप साळवे यांचे मत
अफार्मचे प्रकल्प व्यवस्थापक श्री. प्रदीप साळवे म्हणाले, "एकविसावे शतक हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचे युग आहे. भविष्यातील शेती अधिक अचूक, वैज्ञानिक आणि माहितीआधारित असणार आहे. बदलत्या हवामानाचा सामना करताना, उत्पादन खर्च कमी करताना आणि बाजारपेठेतील स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी शेतकऱ्यांनी एआय आधारित तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. ‘महाविस्तार एआय’ हे अॅप शेतकऱ्यांना त्यांच्या गरजेनुसार त्वरित, विश्वासार्ह आणि वैज्ञानिक मार्गदर्शन उपलब्ध करून देते. त्यामुळे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि शेती यांच्यातील दरी कमी होत असून शेतकरी अधिक सक्षम, आत्मनिर्भर आणि निर्णयक्षम बनत आहेत. डिजिटल कृषी ही आता भविष्यातील नव्हे तर आजची गरज आहे."
डिजिटल शेतीकडे वाटचाल
शासनाच्या डिजिटल कृषी उपक्रमांना स्थानिक स्वयंसेवी संस्था, कृषीमित्र आणि कृषी विभाग यांचा प्रभावी समन्वय लाभल्यास अधिकाधिक शेतकरी आधुनिक तंत्रज्ञानाशी जोडले जातील. प्रशिक्षण, जनजागृती आणि सातत्यपूर्ण मार्गदर्शनाच्या माध्यमातून डिजिटल शेतीची चळवळ ग्रामीण भागात अधिक व्यापक होऊ शकते.
एकूणच, अफार्म संस्थेच्या पुढाकारामुळे नंदुरबार जिल्ह्यात ‘महाविस्तार एआय’ अॅपचा वापर वेगाने वाढत असून आधुनिक, माहितीपूर्ण आणि तंत्रज्ञानाधारित शेतीच्या दिशेने जिल्हा सक्षमपणे वाटचाल करत आहे. तांत्रिक अडचणी दूर करून या उपक्रमाचा विस्तार केल्यास डिजिटल कृषी क्रांतीसाठी हा उपक्रम निश्चितच महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
